استان ایلام در غرب کشور با گسترشی بیش از 19044 کیلومتر مربع و تقریباً2/1 درصد از وسعت کشور ومیان 31 درجه و 58 دقیقه تا 34 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی از خط استوا و 45 درجه و 24 دقیقه تا 48 درجه و 10 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد و جمعیت این استان بیش از 500 هزار نفر می باشد این استانن از سوی شمال به استان کرمانشاه و از جنوب به استان خوزستان و کشور عراق (430 کیلومتر مرز مشترک با عراق)و از مشرق به استان لرستان محدود می شود
چهره تاریخی استان ایلام تا چند ده پیش شناخته نشده بود ولی از آن پس در نتیجه کشفیات و بررسی های باستانشناختی که در شوش(پایتخت عیلام باستان)،دهلران،موسیان،دره شهر،هلیلان،ایوان و مهران و دیگر مناطق استان بعمل آمد بخشی از چهره حقیقی تاریخ این استان نمودار گشت و قدمت تاریخی این سرزمین به حسب پژوهشهای باستانشناسی چون(مادام ژان-دیولافوآ-دمرگان و پروفسور فرانک هول)به بیش از 8 هزار سال پیش از میلاد مسیح می رسد(تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین ده هزار ساله دهلران و ایلام-کرم علیرضایی)
استان ایلام با بین النهرین که مرکز تمدن های کهنی چون:بابل،آکد،سومر،آشور است نزدیک و هماسیه بوده و آثاری که در طی کاوشهای انجام شده به دست آمده این است که بابلیها قسمت سرزمینی که در مشرق بابل که همان استان ایلام و سرزمین همجوار آن می باشد علامتو یا علام یعنی کوهستان و شاید کشور طلوع خورشید یعنی مشرق می نامیده اند و این واژه در زبان سامی به معنی کوهستان و سرزمین بلند است که موقعیت آن با استان ایلام کنونی تطبیق می کند(تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین ده هزار ساله دهلران و ایلام-کرم علیرضایی)
کاوشهای که در شهرستان دهلران انجام گرفته بیانگر آن است که انسان در این منطقه در حدود 8 هزار سال پیش از میلاد از دو گونه نبات یعنی گندم و جو و دو گونه جاندار یعنی بز و میش استفاده کرده اند،فزون بر این شواهد به دست آمده به وسیله باستانشناسانی چون(مارسل دیو لافوآ) و همسرش جین در سالهای 1884 تا 1886 میلادی در تپه موسیان و (ج.ای.گوتیه)و(جی لامپری)در سال 1913 میلادی در مدتی بیش از دو ماه در تپه موسیان انجام داده اند و همچنین آزمایشهای که به وسیله(فرانک هول و کنت وی فلانری) در سال 1961 بر رویی تپه های علی کش و چغا سفید و دیگر مکانهای باستانی این منطقه انجام گرفته بیانگر این نکته است که انسان در فاصله میان 7500 تا 5500 سال پیش از میلاد در این منطقه به اهلی کردن گاو و کشت دانه های گیاهان تازه ای مانند عدس،ماش،کتان توفیق یافته اند(تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین ده هزار ساله دهلران و ایلام-کرم علیرضایی)
بر اساس پژوهشهای پروفسور فرانک هول بر روی تپه های بز مرده-محمد جعفر و .. می توان نوعی از زندگی کوچنشینی در حد ابتدایی باز نمایند که در دوران میان سنگی(هزاره 12 تا 6 پیش از میلاد) و عهد نوسنگی(هزاره 5 پیش از میلاد یعنی مدت 8 هزار سال )شیوه عمومی زیست همه انسانها به ویژه مناطق باستانی دهلران بوده است که این کوچنشینی مبتنی بر شکار،دامداری خانگی و گرد آوری غذا بوده است(تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین ده هزار ساله دهلران و ایلام-کرم علیرضایی)
شواهدی که در محل های باستانی در دهلران به دست آمده روشنگر آن است که گله داران خیلی پیشتر از انکه باستانشناسان تصور می کرده اند از دهکده های کشاورزی جدا گشته اند(دکتر امان الهی)
حفاری های باستانشناسی که در محل انجام گرفته نشان که ایران به ویژه منطقه دهلران و موسیان و تپه توله ای در اطراف اندیمشک در چهارمین هزاره پیش از میلاد دارای سطح عالی زراعت بوده اند و یکی از کهنترین کانونهای کشاورزی در ایران به شمار می رفته اند(تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین ده هزار ساله دهلران و ایلام-کرم علیرضایی)
با بررسی های متعدد که در مناطق باستانی دهلران و موسیان انجام گرفته و به سبب نزدیکی و همسایگی با بین النهرین و وجود مکانهای متعدد باستانی که تپه های علی کش و بز مرده نشانگر این واقعیت تاریخی هستند که این ناحیه خیلی پیش از از اختراع ظروف سفالی وجود داشته اند(تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین ده هزار ساله دهلران و ایلام-کرم علیرضایی)
دوره تپه بز مرده(7500 تا 6750 سال پیش از میلاد)
مردمی که فرهنگ(بر مزده)متعلق به آنهاست از خاک رس قرمز که به طور طبیعی فراوان است خشتهای خام به طول 25 و عرض 15 و ضخامت 10 سانتیمتر درست نموده اند و از این خشتها خانه یا کلبه های به اندازه 2*2 متر و به ضخامت 25 تا 40 سانتیمتر می ساختند مردم بز مرده منظم دانه های نباتی مانند ماش-یونجه وحشی گیاهان و میوه کپر وحشی را جمع آوری می کرده اند-مردم بز مرده از راه شکار و ماهیگیری نیز قسمتی از خوراک خود را نیز بغیر از بز و میش تامین می کردند
دوره تپه علی کش(6750تا 6000 سال پیش از میلاد)
مرحله بز مرده یک نوع سازش موفقیت آمیز با محیط بوده و مقایسه ان با مرحله علی کش این امکان را می هد تا جهات موفقیت آمیز آن را که در فاصله بین (6750تا6000 سال پیش از میلاد)روبه افزایش بود تشخیص داده شود که از آن جمله کشت دانه های غلاتی مانند گندم و جو که 40 درصد بیشتر از دوره بز مرده کشت می شده اند که فقط در این دوره کشت آن زیاد شده که احتمال قوی نشان از توسعه کشت زرع در اطراف محل علی کش می باشد و تعداد کشی حبوبات وحشی و دانه های مفید گیاهی روبه کاهش رفته است-خوردن بز هنوز در میان ده نشینان دوره علی کش رواج داشته و مطالعاتی که بر روی استخوانهای آنها انجام گرفته نشان می دهد که این حیوانات اهلی بوده و بیشتر آنها در سنین جوانی می کشتند
مردم علی کش علاوه بر ساختن ساتورهای سنگی دهها هزار تیغه را از خود بر جا گذاشته اند
دوره محمد جعفر(5600 تا 3000 سال پیش از میلاد مسیح)
دوره محمد جعفر را باید مرحله ابداع در طرز معاش –معماری و ابزار نامید،ده نشینان این زمان در خانه های زندگی می کردند که بایدهای آنها بر سنگ قلوه هایی صاف یا سنگ ریزه های رودخانه ای گذاشته شده بود،ساختن ظروف سفالی از شگفت انگیزترین نو آوری که در زمان محمد جعفر به ظهور پیوست سفال این دوره نرم و زود شکن و جنس آن از گل رس می باشد که مقداری کاه به آن اضافه کرده اند،مردم عصر محمد جعفر تعداد زیادی مجسمه کوچک را از خاک رس درست نموده آنها را در آتش می پختند
دوازده تپه باستانی در محدوه شهرستان دهلران وجود دارد که هر کدام به دوره های خاص باز می گردد که تحولات عظیم فرهنگی را در دل خود جایی داده اند که به نمونه های از آن با با ذکر سال در زیر آورده میشود
تپه سبز(5500 تا 5000 سال پیش از میلاد)
تپه خزینه(5000 تا 4500 سال پیش از میلاد)
تپه میمه(4500 تا 4100 سال پیش از میلاد )
تپه بیات(4100 تا 3700 سال پیش از میلاد)
هیئت حفاری خارجی که تا کنون در دشت خوزستان که همیشه دشت دهلران نیز در بررسی ها باستانشناسی بخش از دشت خوزستان به آن اشاره شده است چند مورد نام برده می شود
1-هیئت حفاری گوتیر